Pierwsza Wojna Światowa (1914 – 1918) także odcisnęła swe piętno na Nowinach Horynieckich. Dziś po tych wydarzeniach, pozostała już tylko mglista historia, że tutaj na polach w okolicy Pańskiej Góry toczyła się duża bitwa, między Austriakami i Rosjanami i zginęło w niej około 1000 żołnierzy. Postaramy się zgłębić owy epizod.
Generalnie należy umiejscowić działania wojenne w okolicy tak zwanej Pańskiej Góry. Jest to wzniesienie w kształcie garbu, który się rozpoczyna na końcu wioski. Obok niego ciągną się dwie drogi. Jedna z nich prowadzi do „Kaplicy na wodzie”, na południu i druga biegnie prosto w las, stroną północną. Tędy też, dojdziemy do Świątyni Słońca. Działania wojenne miały się toczyć także w okolicy tej świątyni. Możemy znaleźć informacje, że krąg kamienny świątyni został naruszony przez żołnierzy, którzy się w tamtej okolicy okopywali. Sama bitwa miała się rozegrać na południowych polach Nowin Horynieckich. Przy okazji działań wojennych spłonęła przynajmniej połowa zabudowań wioski.
południowe pola Nowin Horynieckich
Bitwa którą tutaj zgłębiamy, w skali kraju jest tylko małym epizodem, stąd zasadniczo to miejsce w ogóle jest nieznane szerzej. Ale w skali naszej małej ojczyzny, ziemi Horynieckiej, to wydarzenie i szczególnie cmentarz, który pozostał po walkach, są elementem żywej historii, z którą możemy się zetknąć w Nowinach. Jak wiemy, Pierwsza Wojna Światowa była starciem Państw Centralnych (Austro-Węgry i Niemcy) oraz niemal całej Europy. Państwa Centralne z jednej strony szły na zachód europy, a z drugiej na wschód, na Rosję. Właśnie ten front nas interesuje najbardziej, gdyż w czerwcu 1915 roku jego linia przebiegała przez Nowiny Horynieckie. W dniach od 17 do 22 czerwca toczyły się zażarte walki między wojskami Rosyjskimi a Austriackimi. Rosjanie byli wtedy stroną ustępującą, spowodowało to, że 22 czerwca Austriacy byli już we Lwowie.
Głównodowodzącymi armii na tym odcinku byli od strony Austriackiej Arcyksiążę generał Józef Ferdynand, a od strony Rosyjskiej generał Paweł von Plehwe na czele 5 Armii.
Jak pisze Piotr Szucki na swojej stronie roztocze.it.home.pl – gdzie zgłębia „tajemnicę” tak zwanego „Krzyża Porucznika” z Nowin Horynieckich: od strony Austriackiej walczyła 8 Bawarska Dywizja Rezerwowa, została powołana pod koniec grudnia 1914 roku, w styczniu 1915 roku organizowano ją. Dywizją dowodził Generalleutnant Hermann Freiherr von Stein.
Pierwsze pół roku istnienia dywizji przedstawia się następująco. Od końca stycznia do połowy maja walczyła na froncie zachodnim w Górnej Alzacji (przede wszystkim były to walki pozycyjne). W czerwcu przerzucono ją na front wschodni – tam uczestniczyła w bojach:
- 12–15.06.1915 – przełomowa bitwa o Lubaczów,
- 16.06.1915 – walki pod Oleszycami i Dachnowem,
- 17–22.06.1915 – „bitwa pod Lwowem” – wtedy 20 czerwca pod Nowinami Horynieckimi zginął Alfred Wittmann (nazwisko uwiecznione na Krzyżu Kamiennym w Nowinach Horynieckich, jedyne jakie znamy z poległych, podczas walk w Nowinach).
Pańska Góra
20 czerwca 1915 roku w Nowinach Horynieckich, 8 Dywizja szturmowała pozycje Rosyjskie, które były rozlokowane głównie na wzgórzach Nowińskich, przez co były trudne do zdobycia. Dziś możemy sobie tylko wyobrazić, jak Austriackie wojsko rusza szturmem przez pola Nowin i masowo ginie pod ostrzałem ze wzgórz, między innymi z Pańskiej Góry. W bitwie poległo tysiąc żołnierzy, w tym stu Polaków, którzy walczyli po obu stronach. Starcie to miało się zakończyć klęską Austriaków, mimo iż byli oni w ofensywie i 22 czerwca byli już we Lwowie. Linię frontu z tego czasu możemy zobaczyć na poniższym obrazku.
